Sự phát triển của thương mại điện tử và những bất cập trong điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm tại chợ truyền thống cho thấy một số nội dung của Luật An toàn thực phẩm cần được rà soát, hoàn thiện cho phù hợp với thực tiễn.
Sau 15 năm thực thi, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã bộc lộ những hạn chế trước sự phát triển của thương mại điện tử, dịch vụ giao đồ ăn và các mô hình kinh doanh thực phẩm mới. Người tiêu dùng có thể đặt mua thực phẩm qua nền tảng trực tuyến nhưng khó kiểm chứng đầy đủ thông tin sản phẩm. Thực tế này đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng tính minh bạch và nâng cao trách nhiệm của các bên liên quan.
Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) định hướng chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản lý theo chuỗi và ứng dụng chuyển đổi số. Theo đó, thực phẩm được phân loại theo mức độ rủi ro để tập trung kiểm soát nhóm sản phẩm có nguy cơ cao, đồng thời hạn chế những thủ tục kiểm tra không cần thiết đối với sản phẩm có nguy cơ thấp.
Theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải, phân loại rủi ro và xác định tần suất thanh tra dựa trên đặc điểm sản phẩm, mức độ rủi ro, lịch sử tuân thủ là những điểm mới đáng chú ý. Tuy nhiên, tính khả thi của các quy định khi áp dụng vào thực tế vẫn cần được xem xét thận trọng.
Chẳng hạn, yêu cầu thực phẩm bày bán phải được bảo quản trong tủ kính hoặc đặt trên kệ cao để tránh bụi, côn trùng có thể khó thực hiện tại các chợ phiên và khu vực vùng sâu, vùng xa chưa đáp ứng điều kiện hạ tầng. Bên cạnh đó, nhiều địa phương còn thiếu trang thiết bị, phòng thí nghiệm chuyên sâu và nhân lực có chuyên môn. Không ít cơ sở mới thực hiện được các phép thử nhanh, chưa đủ năng lực phân tích những chỉ tiêu phức tạp.
Trước những khó khăn này, ông Nguyễn Thanh Hải đề nghị cơ quan soạn thảo đánh giá kỹ tính khả thi, xây dựng lộ trình triển khai cụ thể và xem xét đầy đủ các điều kiện về nguồn lực, nhân sự, trang thiết bị trước khi luật có hiệu lực. Đồng thời, cần thiết lập cơ chế truy xuất nguồn gốc xuyên suốt, từ nguyên liệu chính đến các yếu tố phụ trợ như nguồn nước sạch, đá lạnh dùng trong chế biến, ăn uống. Việc này giúp cơ quan chức năng nhanh chóng xác định trách nhiệm và xử lý kịp thời khi xảy ra sự cố mất an toàn thực phẩm.
Minh bạch thông tin và truy xuất nguồn gốc góp phần bảo đảm an toàn thực phẩm trong kinh doanh trực tuyến. Ảnh minh họa
Minh bạch thông tin thực phẩm kinh doanh trực tuyến
Một vấn đề khác được đặt ra là việc công khai thông tin đối với thực phẩm kinh doanh trên nền tảng thương mại điện tử. Góp ý về khoản 3 Điều 36 của dự thảo, đại biểu Nguyễn Thanh Ngân, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa, cho biết người mua thực phẩm qua các sàn thương mại điện tử, nhất là thực phẩm chế biến sẵn, thực phẩm ăn ngay và thực phẩm giao tận nơi, thường chỉ tiếp cận hình ảnh, tên sản phẩm và nội dung quảng cáo do người bán cung cấp.
Trong khi đó, nhiều thông tin quan trọng như thành phần, chất có khả năng gây dị ứng, ngày sản xuất, hướng dẫn sử dụng, điều kiện và thời gian bảo quản, hạn sử dụng sau khi mở bao bì hoặc chế biến chưa được thể hiện đầy đủ trước khi giao dịch. Điều này khiến người tiêu dùng khó đánh giá sản phẩm có phù hợp với tình trạng sức khỏe và nhu cầu dinh dưỡng hay không, đặc biệt là người bị dị ứng thực phẩm và các nhóm dễ bị tổn thương.
Để khắc phục tình trạng trên, cần xác định rõ trách nhiệm của người bán và đơn vị quản lý nền tảng thương mại điện tử trong việc công khai thông tin trước khi khách hàng đặt mua. Với thực phẩm chế biến sẵn, thực phẩm ăn ngay hoặc sản phẩm có yêu cầu bảo quản đặc biệt, thông tin cần thể hiện cả điều kiện bảo quản trong quá trình vận chuyển và thời hạn sử dụng sau khi nhận hàng hoặc mở bao bì, nếu có.
Công khai thông tin đầy đủ giúp người mua có cơ sở lựa chọn sản phẩm phù hợp, đồng thời tạo điều kiện giám sát hoạt động kinh doanh thực phẩm trực tuyến. Đây cũng là căn cứ để nâng cao trách nhiệm của người bán, hạn chế tình trạng quảng cáo thiếu thông tin và hỗ trợ xử lý khi phát hiện sản phẩm không bảo đảm an toàn.
Từ thực tế này, đại biểu Nguyễn Thanh Ngân đề nghị bổ sung quy định về trách nhiệm của người bán và chủ quản nền tảng thương mại điện tử, bảo đảm các thông tin thiết yếu của thực phẩm được công khai trước khi người tiêu dùng xác nhận đơn hàng. Quy định cần chú trọng những sản phẩm có yêu cầu bảo quản đặc biệt, trong đó làm rõ điều kiện bảo quản khi vận chuyển và thời hạn sử dụng sau khi nhận hàng hoặc mở bao bì, nếu có. Qua đó, quyền được cung cấp thông tin của người tiêu dùng được bảo đảm, tính minh bạch trong kinh doanh thực phẩm trực tuyến được nâng cao và nguy cơ mất an toàn thực phẩm được chủ động phòng ngừa.
Làm rõ trách nhiệm quản lý an toàn thực phẩm tại chợ truyền thống
Bên cạnh hoạt động kinh doanh trực tuyến, điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm tại các chợ truyền thống cũng là vấn đề cần được quan tâm. Góp ý về Điều 26 và Điều 28 của dự thảo, quy định điều kiện an toàn thực phẩm đối với cơ sở sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ và cơ sở kinh doanh thực phẩm tươi sống, đại biểu Phạm Thị Thu Thủy, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thái Nguyên, đề nghị làm rõ hơn trách nhiệm của tổ chức quản lý, kinh doanh và khai thác chợ đối với các điều kiện chung tại chợ, bên cạnh trách nhiệm của từng hộ kinh doanh.
Theo đại biểu, qua giám sát tại Thái Nguyên cho thấy, toàn tỉnh có 140 chợ đang hoạt động, trong đó 126 chợ hạng 3. Nhiều chợ có cơ sở vật chất xuống cấp, chưa có hệ thống xử lý nước thải; khu vực kinh doanh thực phẩm bố trí chưa hợp lý, tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm chéo. Hoạt động giết mổ còn nhỏ lẻ, trong khi điều kiện bảo quản, vận chuyển và kiểm soát nguồn gốc thực phẩm tại một số chợ vẫn hạn chế.
Từ thực tế này, đại biểu Phạm Thị Thu Thủy cho rằng, bảo đảm an toàn thực phẩm tại chợ không chỉ phụ thuộc vào ý thức của người kinh doanh mà còn gắn với điều kiện hạ tầng. Mỗi hộ có thể giữ vệ sinh khu vực bán hàng, sử dụng dụng cụ phù hợp và bảo quản thực phẩm đúng cách, nhưng những vấn đề như hệ thống cấp thoát nước, thu gom chất thải hay phân chia khu vực kinh doanh thực phẩm tươi sống và thực phẩm chín cần được tổ chức đồng bộ trên phạm vi toàn chợ. Đây là những việc nằm ngoài khả năng tự quyết định của từng hộ kinh doanh.
Vì vậy, nên bổ sung trách nhiệm của tổ chức quản lý, kinh doanh và khai thác chợ trong việc bảo đảm hạ tầng, vệ sinh môi trường, hệ thống cấp thoát nước, thu gom và xử lý chất thải; đồng thời bố trí khu vực kinh doanh phù hợp nhằm hạn chế nguy cơ lây nhiễm chéo. Các đơn vị này cũng cần phối hợp kiểm tra việc chấp hành quy định an toàn thực phẩm và thực hiện truy xuất nguồn gốc khi cần thiết.
Làm rõ trách nhiệm tại Điều 71 của dự thảo trong việc kiểm tra, yêu cầu khắc phục các điều kiện chưa bảo đảm, gắn với công tác cải tạo và nâng cấp chợ. Việc quy định cụ thể trách nhiệm của từng bên sẽ giúp yêu cầu các hộ kinh doanh tuân thủ an toàn thực phẩm đi đôi với việc tạo lập những điều kiện hạ tầng cần thiết để họ thực hiện.
