Đề xuất chấm dứt chồng chéo trong quản lý an toàn thực phẩm

Theo Bộ Y tế, vấn đề thực phẩm không an toàn hiện không chỉ dừng lại ở mối lo thường ngày mà đã trở thành áp lực lớn đối với kinh tế và xã hội. Trên phạm vi toàn cầu, mỗi ngày có hơn 1,6 triệu người mắc bệnh do sử dụng thực phẩm kém an toàn, và mỗi năm ghi nhận khoảng 420.000 ca tử vong liên quan. Hơn 200 loại bệnh khác nhau — từ rối loạn tiêu hóa đến ung thư — có thể bắt nguồn từ thực phẩm nhiễm vi sinh vật, ký sinh trùng hoặc hóa chất độc hại. Các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình ước tính thiệt hại khoảng 95 tỷ USD mỗi năm vì vấn đề này. Riêng tại Việt Nam, chi phí điều trị trực tiếp cho các trường hợp ngộ độc thực phẩm đã vượt 9 tỷ đồng, chưa tính các tổn thất gián tiếp.
 
Một điểm gây nhiều băn khoăn thời gian qua là cơ chế quản lý còn chồng lấn. Luật An toàn thực phẩm năm 2010 giao trách nhiệm quản lý theo nhóm ngành hàng cho ba bộ gồm Y tế, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, và Công Thương. Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy cách phân công này dẫn đến khó xác định đầu mối chịu trách nhiệm với các sản phẩm giao thoa, làm phân tán nguồn lực và thiếu sự thống nhất trong chỉ đạo, xử lý sự cố. Điều này không chỉ gây khó khăn trong phối hợp mà còn làm giảm hiệu quả quản lý và phát sinh lãng phí nguồn lực nhà nước.

Theo quy định hiện hành, ba bộ chịu trách nhiệm quản lý an toàn thực phẩm xuyên suốt từ khâu sản xuất đến lưu thông, xuất nhập khẩu và kinh doanh, với số nhóm ngành hàng được phân công cụ thể cho từng bộ. Để khắc phục hạn chế, dự thảo luật mới đề xuất cơ chế phân quyền ở cấp trung ương và tăng cường phân cấp cho UBND cấp tỉnh trong quản lý an toàn thực phẩm tại địa phương.

Dự thảo đưa ra hai phương án tổ chức. Phương án thứ nhất là thành lập một cơ quan thống nhất phụ trách an toàn thực phẩm, tương tự mô hình của Hàn Quốc hoặc Singapore. Phương án thứ hai là mô hình tích hợp — đang được nhiều quốc gia áp dụng — với một cơ quan cấp quốc gia độc lập giữ vai trò xây dựng chính sách, đánh giá rủi ro, ban hành tiêu chuẩn, điều phối kiểm soát và giám sát thực phẩm, đồng thời phân công nhiệm vụ thanh tra và thực thi cho các bộ, ngành liên quan.

Trước sự phát triển nhanh của thị trường thực phẩm chức năng và thương mại điện tử, dự thảo cũng bổ sung các quy định để bịt khoảng trống pháp lý. Với nhóm sản phẩm nguy cơ cao như thực phẩm chức năng, dinh dưỡng y học và sản phẩm cho trẻ nhỏ, cơ sở sản xuất sẽ bắt buộc áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến như GMP hoặc HACCP nhằm loại bỏ các cơ sở nhỏ lẻ, không đảm bảo tiêu chuẩn.

Đối với hoạt động kinh doanh trực tuyến, dự thảo quy định rõ trách nhiệm của người bán trên nền tảng số, yêu cầu tuân thủ điều kiện bảo quản, minh bạch thông tin và đảm bảo khả năng truy xuất nguồn gốc. Hoạt động quảng cáo thực phẩm cũng sẽ được kiểm soát chặt hơn, đặc biệt với nội dung do người có ảnh hưởng truyền tải; các mối quan hệ tài trợ phải được công khai và người quảng bá phải chịu trách nhiệm về thông tin đưa ra.

Ngoài ra, dự luật đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Thực phẩm tươi sống cần có chứng nhận kiểm dịch và kiểm tra thú y; thực phẩm đóng gói phải sử dụng nguyên liệu có xuất xứ rõ ràng. Tùy theo điều kiện kinh tế – xã hội, Chính phủ sẽ quy định lộ trình áp dụng mã số, mã vạch để hỗ trợ người tiêu dùng nhận diện và truy xuất thông tin sản phẩm.

Dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) dự kiến sẽ được trình Quốc hội Khóa XVI xem xét và thông qua tại kỳ họp đầu tiên.